यो जगतमा एउटा यस्तो रहस्यमय परमतत्व उपस्थित छ, जून परमात्मा तत्व जिवन्त छ । बोधपूर्ण छ । सर्वशक्तिमान छ । यो परमात्मा तत्व पनि सर्वशक्तिमान छ, स्वयं मनुष्यको रुपमा जन्म दिन सक्दछ । जब यो तत्व एक मनुष्यको रुपमा जन्म लिन्छ, परमात्मा तत्वको यहि साकार मनुष्य रुप वा अवतरणलाई ‘अवतार’ भनिन्छ ।
यो धरतीमा शिव, कृष्ण, राम, जिसस् आदि जस्ता अनेकन् अवतारहरु मनुष्य रुप ग्रहण गरी अवतरित भएको सत्य इतिहास छ । यि अवतारहरुको इतिहास यस अर्थमा ‘सत्य’ देखिन्छ कि जब यि अवतारहरु पृथ्वीमा उपस्थित थिए, यिनिहरुको जीवन, कर्म, वचन पूर्णरुपमा असांसारिक थियो । यि अवतारहरुको जीवनमा सांसारिक वृत्तिहरुको उपस्थिति सम्म थिएन । यि अवतारहरुको जीवन पूर्णरुपमा वासनानिरत, संग्रहनिरत, भोगनिरत वा पूर्णरुपमा पवित्र थियो । यि अवतारहरुले मानिसहरुलाई परम जीवन, परमात्मा तत्व, धर्म आदि तर्फ उन्मुख हुन नै प्रेरित गरेका थिए । कसरी सांसारीक वृतिहरुलाई विनास गरी मोक्ष जिवन स्थिति प्राप्त गर्न सकिन्छ ? भन्ने सत्य निर्वाण साधना विधि नै सकिाएका थिए । स्वयंको जीवनको उदाहरणहरुद्वारा सांसारीक साधनाहरुमा फसीरहेका मानिसहरुलाई धर्म मार्ग प्रदर्शन गरेका थिए ।
यद्यपी, बुद्धलाई अवतार मानिएको छैन । तर बुद्धका वचनहरुको संग्रह (त्रिपिटक) लाई अध्ययन गर्दा यो स्पष्ट देखिन्छ कि सम्यक सम्बोधी प्राप्त गर्नुपूर्व भगवान बुद्ध ‘सूमेघ’ नामक ब्राम्हण हुनुहुन्थ्यो । त्यो समयमा उहाँ सम्यक सम्बुद्ध दिपंकरको सम्पर्कमा आउनुभयो । त्यो समयमा उहाँलाई समयक संम्बुद्ध दिपंकरबाट निर्वाण साधना विधि ग्रहण गरी निर्वाण प्राप्त गर्ने सम्भावना थियो । उहाँको मनमा धर्ममार्ग पहिल्याउन नसकिन् दुखचक्रहरुमा फसीरहेका यो संसारका मानिसहरु यति गहन करुणा भाव उपस्थित थियो की उहाँले पनि भगवान दिपंकर झैँ सम्यक सम्बोधी प्राप्त गरी संसारमा धर्म स्थापना गर्न सिद्धार्थ गौतमको रुपमा पुनः जन्म लिनुभयो । अन्ततः सम्यक सम्बोधी प्राप्त गरी शिव, कृष्ण, राम, जिसस् आदि अवतारहरु झैँ धर्म स्थापना गर्नुभयो । मोक्ष साधना मार्ग अस्पष्ट हुँदा रुमल्लिएका साधकहरुलाई उद्धार गर्नुभयो ।