विवेश चुडामणि व्याख्या

आत्माको सत्ता र अन्तःकरणको पारस्पारिक सम्बन्धलाई तलका श्लोकहरूमा व्याख्या गरिएको छ ।

अन्तःकरणमेतेषु चक्षुरादिषु वष्र्मणि ।
अहमित्यभिमानेन तिष्ठत्याभासतेजसा ।।१०५।।

चिदाभास तेजले व्याप्त (प्रकाशवान्) अन्तःस्करण (मन) चक्षु आदि इन्द्रियमा र शरीरमा ‘म’को अभिमान गरेर स्थित रहन्छ । ।।१०५।।

जड वस्तु हुँदाहुँदै पनि अन्तःकरण (मन), चक्षु आदि इन्द्रिय, वाक आदि कर्मेन्द्रिय, प्राण र शरीरमा चिदाभास (आत्माको प्रकाशको आभास) को कारणले गर्दा ‘म’को अभिमान लिएर स्थित छ । विवेकशून्य (आत्मा र अनात्मामा विवेक गर्न असमर्थ) अन्तःस्करण आत्मामा बिम्बित स्वयंको प्रतिबिम्बित ग्रहण गरी चेतन भएर चक्षुदेखि लिएर देहसम्म ‘म’को अभिमान गर्दछ । यही देह अभिमानको कारण मनुष्य जीवनपर्यन्त देहभीमानी भोगमा लिप्त मान्दछ । शरीरका तीन अवस्था (जागृत, सपना, सुषुप्ति) मध्ये जागृत अवस्थामा अन्तःस्करण चिदाभासबाट युक्त भएर चक्षुः आदिमा अभिमान गरेर स्थित हुँदा ‘म’को भाव जन्मिए पनि सपना र शुषुप्तिमा यो स्थिति रहन्न ।

अहङ्कारः स विज्ञेयः कर्ता भोक्ताभिमान्ययम् ।
सङ्खवादिगुणयोगेन चावस्थात्रयमश्नुते ।।१०६ ।।

यसैलाई अहंकार भनेर जान्नु पर्दछ । यो नै कर्ता, भोक्ताको अभिमान गर्दछ । सङ्खव आदि गुणको योगबाट जागृत तीन अवस्थालाई प्राप्त हुन्छ । ।।१०६ ।।

आत्माको चिदाभासमा प्रतिबिम्ब स्वयंको प्रतिबिम्बितलाई ग्रहण गर्दा अन्तःस्करणमा जुन ‘म’ भन्ने भाव जन्मिन्छ, त्यो नै ‘अहंकार’ हो । यही अहंकारको कारणले गर्दा मनुष्यले स्वयंलाई कर्ता, भोक्ता आदि मान्दछ भनी अघिल्लो श्लोकमा उल्लेख गरिसकिएको छ । सङ्खव, रज, तम प्रकृतिका तीन प्रधान गुण हुन् । अन्तःस्करण (मन) पनि यिनै तीन प्राकृतिक गुणहरूको कार्य भएकाले तीन अवस्था (जागृत, स्वप्न, अनि सुषुप्ति) प्राप्त गर्दछ । रजोगुणको योगबाट जागृत, सङ्खवगुणको योगबाट स्वप्न तथा तमोगुणको योगबाट सुषुप्ति प्राप्त हुन्छ । यथार्थमा तीन गुणहरू त अन्तःस्करणमा छन् तर यिनीहरूको मात्रा (परिणाम) भिन्न हुँदा मनुष्यलाई अन्तःस्करण (मन) मा भिन्न–भिन्न भाव वा अवस्था प्राप्त हुन्छ ।

विषयाणामानुकूल्ये सुखी दुःखी विपर्यये ।
सुखं दुःखञ्च तद्धर्मः सदानन्दस्य नात्मनः ।।१०७।।

यो (अहंकार) विषयको अनुकूलताबाट खुसी तथा प्रतिकूलताबाट दुःखी हुन्छ । सुख तथा दुःख अन्तःकरण (मन) को नै धर्म हो । सदानन्द स्वरूप आत्माको धर्म होइन । ।।१०७।।

जब विषयहरू आफ्नो इच्छाअनुकूल प्राप्त हुन्छन्, ‘म खुसी छु’ अनि प्रतिकूल हुन्छन्, ‘म दुःखी छु’ भन्ने अभिमान जुन (भावना) मनमा उठ्दछ त्यो मनको धर्म हो । यो सदा आनदस्वरूप भएको आत्माको धर्म होइन । आत्मा दुःखी वा सुखी कहिल्यै हुँदैन । फेरि यो विषयप्रति मनको दुःख वा सुखको भाव परिवर्तनशील छ । कुनै समयमा सुखदायी भएको विषय कुनै समयमा दुःखदायी पनि हुन सक्दछ ।