धर्मचक्र प्रवर्तन सुत्त व्याख्या

मानिसको जीवनमा धम्म वा प्रकृतिका ६ वटा शाश्वत नियम क्रियाशील छन् । निर्वाण साधनाका गम्भीर साधकका लागि प्रकृतिका यी ६ वटा शाश्वत नियमहरूका व्याख्या यसै पुस्तकको परिशिष्टमा राखिएको छ । मानिसको जीवनमा क्रियाशील प्रकृतिका यी छ शाश्वत नियममध्ये एउटा नियमको नाम हो प्रतित्यसमुत्पाद । मानिसले जीवनमा रोपेको एक संस्कारबीजको श्रृखलाबद्धरूपमा अनेकन् परिणामहरु प्रदान गर्ने हुनाले यस नियमलाई “महानियम” पनि मान्न सकिन्छ ।

प्रतित्यसमुत्पाद तपाईँको जीवनमा क्रियाशिल धम्म वा प्रकृतिको एउटा यस्तो शक्तिशाली शाश्वत नियम हो, जून नियमले तपाईँको जीवन सत्तामा रोपीएको एउटा कारण (बीज)को एकपल्ट मात्र फल (परिणाम) दिएर समाप्त नभई यस नियमले तत्क्षण त्यस फल (परिणाम) लाई बीज (कारण) मा परिवर्तन गरी कारण–परिणाम–कारण–परिणाम वा बीज–फल–बीज–फल रुप एक श्रृङ्खला वा चक्र उत्पन्न गर्दै तपाईँको जीवनमा अनेक परिणाम दिँदै जान्छ । प्रतित्यसमुत्पाद नियमलाई कारण र कार्यको नियम, कर्मफलको नियम, जस्तो बीज रोप्यो त्यस्तै फल प्राप्त हुने नियम पनि भनिन्छ ।

प्रतित्यसमुत्पादको शाश्वत नियम क्रियाशील रहेको जीवनमा जब तपाईँले छ वटा इन्द्रियहरू र तिनका विषयहरूका मिलनबाट उत्पन्न हुने दुःखद संवेदना (दुःखः, पिर, भय, निराशा, पश्चात्ताप आदि) र सुखद संवेदना (खुसी, हर्ष, आशा, सफलता आदि) लाई भोग गर्नुहुन्छ तब चित्तमा छिपेको धम्मको शाश्वत नियमका कारण तपाईँमा संस्कार (संवेदना भोग गर्ने स्वभाव) को जन्म हुन्छ ।

जब यसरी तपाईँमा संस्कारबीज उत्पत्ति हुन्छ तब तपाईँको चित्तले आपूmमा छिपेको प्रतित्यसमुत्पादको शाश्वत नियमले यस संस्कारबीजलाई प्राप्त गर्छ । जब यस नियमले यसरी संस्कारबीज प्राप्त गर्छ तब यस नियमले एउटा संस्कारबीजको अनेक परिणाम चक्रीयरूपमा प्रदान गर्दै जान्छ । फलतः तपाईँ अन्तहीन दुःखचक्र, लोकचक्र र भवचक्रमा फसिरहनुुहुन्छ । प्रतित्यसमुत्पादको शाश्वत नियमले कसरी तपाईँमा रोपिएका एउटा संस्कारबीजको अनेक परिणाम दिदै जान्छ ? भन्ने सत्यलाई भगवान् यसरी व्याख्या गर्नुहुन्छ–

‘अविज्जा– पच्चया सङखारा अर्थात् अविद्याका कारण संस्कार ।
सङखारा– पच्चया विञ्ञाणं अर्थात् संस्कारका कारण विज्ञान वा चित्तको आहार ।
विञ्ञाणं– पच्चया नाम रुपं अर्थात् विज्ञानका कारण नामरुप वा पुनर्जन्म
नामरुपं– पच्चया सलायतनं अर्थात् नामरुपका कारण छ इन्द्रिय ।
सलायतनं– पच्चया फस्सो अर्थात् ६ इन्द्रियका कारण विषय स्पर्श ।
फस्स– पच्चया वेदना अर्थात् स्पर्शका कारण वेदना वा संवेदना ।
वेदना– पच्चया तप्हा अर्थात् वेदना वा संवेदनाका कारण तृष्णा
तप्हा– पच्चया उपादानं अर्थात् तृष्णाका कारण उपादान वा आशक्ति
उपादानं– पच्चया भवो अर्थात् आशक्तिका कारण भव वा उत्पत्ति ।
भव– पच्चया जाति अर्थात् भवका कारण जन्म ।
जाति पच्चया जरा परण– शोक– परिदेक– दुःख– दोमन स्सूपायासा
सम्मवन्ति– अर्थात् जन्मका कारण वृद्धावस्था, मृत्यु, शोक, चिन्ता, दुःख ।

जब भगवान्ले माथि व्याख्या गरिएको प्रतित्यसमुत्पाद नियमको अनुलोम श्रृङ्खलाको एकएक कडीलाई जाँच्नुभयो, उहाँलाई किन मानिसको जीवनमा दुःखचक्र, भवचक्र, लोकचक्र उत्पत्ति भइरहेको छ भन्ने तथ्यको झन् झन् स्पष्टता प्राप्त हुँदै गयो । स्पष्ट थियो प्रतित्यसमुत्पादको शाश्वत नियमले संस्कार (संवेदना भोग गर्ने स्वभाव) विजहरु प्राप्त गरेको कारण नै मानिसमा दुख, दुखचक्र, भवचक्र आदि उत्पन्न भइरहेको थियो ।

प्रतित्यसमुत्पादको प्रतिलोम सत्य

जब भगवान् दुःख र दुःख समुदय (उत्पत्ति) को मूल कारणप्रति स्पष्ट हुनुभयो, तत्पश्चात उहाँलाई संवेदनाहरूप्रति राग वा द्वेषरूपी प्रतिक्रिया (अविद्या) को स्थानमा यी संवेदनाप्रति साक्षीभावपूर्ण अवलोकन (विपश्यना) गरेको खण्डमा प्रतित्यसमुत्पादको नियमलाई धर्मको पक्षमा उल्टाउन सकिन्छ भन्ने तथ्यको समेत स्पष्ट बोध भयो । धम्मको जून शाश्वत नियमले संस्कारबीज प्राप्त गरेकाले मानिसमा दुःखचक्र, भवचक्र, लोकचक्र उत्पत्ति भएरहेको थियो धम्मको त्यही नियममा विपश्यना साधनाद्वारा समभावी संस्कारबीज छरेर धम्मको यही नियमलाई दुःख नाश र निर्वाण प्राप्तिका पक्षमा क्रियाशील गराउँदै मानव जीवनमा धर्मचक्र उत्पत्ति गर्न सकिन्छ भन्ने तथ्य स्पष्ट भयो । यथार्थमा धर्मचक्र प्रवर्तन भन्नु नै विपश्यना साधना विधिद्वारा प्रतित्यसमुत्पाद नियममा समभावको बीज छर्नु हो । प्रतित्यसमुत्पादको यस प्रतिलोम सत्यलाई व्याख्या गर्दै भन्नुहुन्छ–

अविज्जाय त्वेव असेस् निराग निरोधा संङखार अर्थात् अविधा निरोधका कारण, संस्कार निरोध ।
सङखार निरोधा विञ्ञाण निरोध अर्थात् संस्कार निरोधका कारण विज्ञान निरोध ।
विञ्ञाण निरोधा नाम रुप निरोध अर्थात् विज्ञान निरोधका कारण नामरूप निरोध ।
नामरुप निरोध पस्स निरोधो अर्थात् नामरूप निरोधका कारण ६ वटा इन्द्रियको निरोध ।
सलापतन निरोधा फस्स निरोधो अर्थात् ६ वटा इन्द्रिय निरोधका कारण विषय स्पर्शको निरोध ।
पmस्स निरोधा वेदना निरोधो अर्थात् विषय स्पर्श निरोधका कारण वेदना वा संवेदना उत्पत्तिको निरोध ।
वेदना निरोधा तण्हा निरोधो अर्थात् वेदना वा संवेदना निरोधका कारण तृष्णा उत्पत्तिको निरोध ।
तृष्णा निरोधा उपादान निरोधो अर्थात् तृष्णा उत्पत्ति निरोधका कारण उपादान वा आशक्ति उत्पत्तिको निरोध ।
उपादान निरोधा भव निरोधो अर्थात् आशक्ति उत्पत्तिको निरोधका कारण भव (उत्पत्ति) निरोध ।
भव निरोधा जाति निरोधो अर्थात् भव निरोधका कारण पुनर्जन्मको निरोध ।
जाति निरोधा जरामरण शोक परिदेव ढुक्क दोमन स्सूपायासा निरुज्झन्ति । एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स निरोधो होती त्रि ।
अर्थात् पुनर्जन्म (बीज) निरोधका कारण वृद्धावस्था, मृत्यु, शोक, व्याकुलता, दुःख आदि चित्तविकार, चित्तको निरोध वा निर्वाण अवस्थाको प्राप्ति ।

निर्वाण साधनाका साधकहरूलाई थप प्रष्ट हुनका लागि प्रतित्यसमुत्पाद नियमको व्याख्या यसै पुस्तकको परिशिष्टमा राखिएको छ ।