धर्मचक्र प्रवर्तन सुत्त व्याख्या

धर्मचक्र वा विपश्यना साधनाका बाह्र चरणबाट गुज्रिनुहोस्

जब तपाईँ विपश्यना साधनालाई निरन्तरता दिइरहनुहुन्छ तब शनैःशनैः तपार्इँ धम्मका शाश्वत नियमहरूको सहयोगमा धर्मचक्र वा निर्वाणका निम्नलिखित बाह्र चरणलाई पार गर्दै निर्वाण क्षेत्रमा प्रवेश गर्नुहुन्छ । भगवान्ले यस सत्यको व्याख्या महासतिपट्ठान सुत्तमा गर्नुभएको छ । धर्मचव्रm वा विपश्यना साधनाका यी चरणमाथि व्याख्या गर्दै भगवान् भन्नुहुन्छ–

“कथञ्च पन, भिक्खवे, भिक्खु काये कायानुपस्सी विहरति ?” इध, भिक्खवे, भिक्खु अरञ्ञगतो वा रुक्खमूलगतो वा सुञ्ञागारगतो वा । निसीदति पल्लङ्कं आभुजित्वा उजुं कायं पणिधाय । परिमुखं सतिं उपठ्ठपेत्वा । सो सतोव अस्ससति, सतोव पस्ससति । दीघं वा अस्ससन्तो ‘दीघं अस्ससामी’ति पजानाति, रस्सं वा पस्ससन्तो ‘दीघं पस्ससामी’ति पजानाति । रस्सं वा अस्ससन्तो ‘रस्सं अस्ससामी’ ति पजानाति, रस्सं वा पस्ससन्तो ‘रस्सं पस्ससामी’ ति पजानाति । सब्बकायपटिसंवेदी अस्ससिस्समी’ति सिक्खति, ‘पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्ससिस्सामी’ ति सिक्खति, ‘पस्सम्भयं कायसङ्खारं पस्ससिस्सामी’ति सिक्खति ।’’

अर्थात् भिक्षुहरू ! (कोही) भीक्षु कसरी कायमा कायानुपश्यी भएर विहार गर्छ ? भिक्षु हो ! यहाँ (कोही) भिक्षु अरण्य (वन) मा गएर वा वृक्षमुनि बसेर वा सून्यागार (ध्यानकक्ष) मा गएर शरीर सिधापारी, मुखको माथिल्लो भागमा स्मृति (जागरुकता ) प्रतिस्थापित गरी, पलेँटी मारेर बस्छ । यतिबेला उसले स्मृतिवान् (जागरुक) भएर स्वास लिन्छ, स्मृतिवान् भएर स्वास छोड्छ । उसले लामो श्वास लिँदा राम्रोसँग जान्दछ कि लामो श्वास लिइरहेको छु, लामो श्वास छोड्दा राम्रोसँग जान्दछ कि लामो श्वास छोडिरहेको छु । उसले छोटो श्वास लिँदा राम्रोसँग जान्दछ कि छोटो श्वास लिइरहेको छु, छोटो श्वास छोड्दा राम्रोसँग जान्दछ कि छोटो श्वास छोडिरहेको छु । यसरी उसले सम्पूर्ण शरीरप्रति संवेदनशील हुँदै अर्थात् संवेदनाहरूको अनुभव गर्दै श्वास लिन सिक्छ । उसले सम्पूर्ण शरीरप्रति संवेदनशील हुँदै (संवेदनाहरूको अनुभव गर्दै) श्वास छोड्न सिक्छ । यसरी उसले कायको संस्कार (स्वभाव) लाई प्रश्रव्ध (शान्त) गर्दै श्वास लिन सिक्छ । उसले कायको संस्कारलाई प्रश्रव्ध गर्दै श्वास छोड्न सिक्छ ।

प्रथमचरण :– बहिद्धा वा काये कायानुपस्सी विहरती (कायको बाहिर क्षेत्रको कायानुपश्यना)
अर्थात् कायको बाहिरी क्षेत्रहरूमा संवेदनाहरूको अनुभूति प्राप्त हुनु ।
दोस्रोचरण :– अज्झतं वा काये कायानुपस्सी विहरति
अर्थात् कायको भित्री क्षेत्रको कायानुपश्यना, कायको भित्री क्षेत्रहरूमा संवेदनाहरूको अनुभूतिहरू प्राप्त हुनु ।
तेस्रोचरण :– अज्झत्तवहिद्धा वा काये कायानुपस्सी विहरति
अर्थात् कायको भित्री–बाहिरी क्षेत्रमा कायानुपश्यना अथवा कायको भित्रीबाहिरी क्षेत्रहरूमा संवेदनाहरूको अनुभूति प्राप्त हुनु ।
चौथोचरण :– समुदय धम्मानुपस्सी वा कायस्ंिम विहरति
अर्थात् समुदय धर्मको अनुपश्यना अथवा संवेदनाहरूको समुदय (उत्पत्ति) को अनुभूति प्राप्त हुनु ।
पाँचौँचरण :– वय धम्मानुपस्सी वा कायस्मिं विहरति
अर्थात् व्यय धर्मको अनुपश्यना अथवा संवेदनाहरूको व्ययको अनुभूति प्राप्त हुनु ।
छैठौँचरण :– समुदयव्य धम्मानुपस्सी वा कायस्मिं विहरति
अर्थात् समुदय व्यय धर्मको अनुपश्यना अथवा संवेदनाहरूको समुदय र व्ययको अनुभूतिहरू प्राप्त हुनु ।
सातौँचरण :– सब्वकायपटि संवेदी
अर्थात् साधकको सम्पूर्ण शरीरमा संवेदनाहरूको अनुभव हुनु ।
आठौँचरण :– पस्सम्भयं कायरसङ्खार
अर्थात् कायको चञ्चल स्वभाव नाश भई प्रश्रब्धि वा शान्तपना अनुभव हुनु ।
नवौँचरण :– अत्थि कायो ति वा पनस्स सति पच्चुपट्ठिता होति
अर्थात् ‘यो काया हो’ भन्ने कुरामा स्मृति प्रतिष्ठापित हुनु ।
दसौँचरण :– काय मात्र परमाणुको पुञ्ज हो वा काय अनित्य हो भन्ने भाव पुष्ट हुनु ।
एघारौँचरण :– अनात्म बोध वा साधकको अहं रूपी ‘म’ र ‘मेरो’ भाव नाश हुनु ।
बाह्रौँचरण :– निर्वाण वा साधकलाई इन्द्रियातीत क्षेत्रको प्रामाणिक अनुभूति प्राप्त हुनु, मात्र ‘म’ अनुपस्थित दर्शन (द्रष्टा होइन) शेष रहनु