विवेश चुडामणि व्याख्या

किन निर्विकल्प समाधि सर्वश्रेष्ठ छ ? प्रतिपादन गरिन्छ ।

श्रुतेः शतगुणं विद्यान्मननं मननादपि ।
निदिध्यासं लक्षगुणमनन्तं निर्विकल्पकम् ।।३६५।।

वेदान्त श्रवणभन्दा मनन गर्नु सय गुणा राम्रो, मनन भन्दा निदि(ध्यासन (निरन्तर आत्म स्वरूपको ध्यान) लाख गुणा राम्रो, निदि(ध्यासनभन्दा निर्विकल्प समाधि अनन्त गुना राम्रो भनी जान्नुपर्दछ ।।।३६५।।

वेदान्त दर्शनमा मोक्ष प्राप्तिका श्रवण, मनन, र निदिध्यासन गरी तीन अवस्थाको व्याख्या गरिएको छ । मुमुक्षुको लक्ष्य हो मोक्ष, मोक्ष त्यो अवस्थामा मात्र प्राप्त हुन्छ जब पुरुष साधनाद्वारा वासनालाई पूर्णरूपमा नष्ट गर्दै स्वयं ब्रह्म बन्दछ । यो स्थिति सहजै प्राप्त हुँदैन । यो यात्रामा सर्वप्रथम मोक्षको साधन विधिको बारेमा ज्ञान प्राप्त हुनुपर्दछ । जुन वेदान्त अध्ययन, श्रवणबाट प्राप्त हुन्छ । जानकारीले कोही पुरुष मोक्ष हुँदैन । जब साधकले श्रवण अध्ययन गरिएका जानकारीलाई गहिरिएर चिन्तन, मनन, विश्लेषण गर्न थाल्दछ, साधनामा अग्रर हुन थाल्दछ, यो प्रक्रियाबाट साधक गहिराइमा जाने हुनाले यो मनन श्रवणभन्दा हितकारी छ ।

फेरि मात्र मनन, विश्लेषणले मोक्ष प्राप्ति असम्भव भएकाले, जब साधक अझै साधनालाई सघन बनाउँदै आत्मज्ञान प्राप्त गरी जब निदिध्यासन वा आत्मस्वरूपको ध्यानमा लीन हुन्छ तब ऊ अझ लक्ष्यतर्पm बढ्दछ । यसैले निदिध्यासन, मननभन्दा धेरै फलदायी हुन्छ । जब साधक निर्विकल्प समाधि (त्यो स्थिति जहाँ त्रिपुटी अनुपस्थित रहन्छ) सिद्ध गरी स्वयं ब्रह्म बन्दछ ऊ पूर्ण मुक्त हुन्छ । त्यसैले हे साधक ! श्रवण र मननमा अलमलिएर समयलाई नष्ट नगर । तिमी गहन साधनामा प्रवेश गर ।

निर्विकल्पकसमाधिना स्फुटं ब्रह्मतङ्खवमवगम्यते ध्रुवम् ।
नान्यथा चलतया मनोगतेः प्रत्ययान्तरविमिश्रितं भवेत् ।।३६६।।

निर्विकल्प समाधिद्वारा निश्चय नै ब्रह्मतङ्खवको ज्ञान हुन्छ । अन्य अवस्थामा हुँदैन । किनकि अन्य अवस्थामा चित्तको वृत्ति चञ्चल हुने हुँदा अन्य कुराहरूको प्रतीति हुन्छ । ।।३६६।।

निर्विकल्प समाधि त्यो स्थिति हो, जहाँ चित्तका सम्पूर्ण वृत्तिहरू ब्रह्ममा पूर्ण विलय हुन्छ । यो अवस्थामा ब्रह्मतङ्खव हातमा राखिएको वस्तुझैं स्पष्ट हुन्छ । निर्विकल्प समाधिबाहेक अन्य अवस्थाहरूमा चित्त वा मनका वृत्तिहरू सूक्ष्मभन्दा सूक्ष्मरूपमा किन नहोस्, उपस्थित भइरहन्छन् । त्यो अवस्थामा मनको सम्बन्ध जगत्का वस्तुहरूसँग रहने हुनाले साधक बहिर्मुखी भई जगत््को विषयमा लागिरहने भएकाले जगत्का अनेकन कुराहरूको प्रतीति हुन पुगी ब्रह्मतङ्खवको स्पष्ट ज्ञान हुँदैन ।

अतः समाधत्स्व यतेन्द्रियः सन् निरन्तरं शान्तमनाः प्रतीचि ।
विध्वंसय ध्वान्तमनाद्यविद्यया कृतं सदेकत्वविलोकनेन ।।३६७।।

यसैले सधैं जितेन्द्रिय भएर, निरन्तर निर्विकार शान्त मनबाट नित्य प्रत्यगात्मा (ब्रह्ममा) चित्त स्थिर गर । परमात्मासँग स्वयंको एकताको दर्शन (अनुभूति) गर्दै अनादि अविद्याद्वारा सिर्जित अज्ञानरूपी अन्धकारलाई नाश गर । ।।३६७।।

हे शिष्य ! यदि तिमी ब्रह्मतङ्खवको स्पष्ट ज्ञान प्राप्त गर्न चाहन्छौ भने सर्वप्रथम साधन चतुष्ट्य (विवेक, वैराग्य, षटसम्पत्ति आदि)द्वारा मनका त्रिगुणीय वासनालाई नष्ट गरी इन्द्रियमाथि विजय प्राप्त गर, जतेन्द्रिय बन । जितेन्द्रिय नभएको स्थितिसम्म मनको सम्बन्ध वासनासँग रहिरहने हुनाले तिमी साधनामा स्थिर रहन सक्दैनौ । जब तिमी जितेन्द्रिय स्थिति प्राप्त गर्दछौ तब निरन्तर निर्विकाररूपमा मनलाई शान्त गरेर ब्रह्ममा चित्तलाई स्थिर गर । जब तिमी परमात्मामा स्थिर चित्तस्थिति प्राप्त गर्नेछौ तब आत्मा–ब्रह्म एकताको अनुभूति गर्दै अनादि अविद्याद्वारा सिर्जित अज्ञानरूपी अन्धकारलाई नाश गरी मोक्ष हुनेछौ ।