विपश्यना साधना व्याख्या

प्रतित्यसमुत्पाद तपाईंको जीवनमा क्रियाशील धम्म वा प्रकृतिको एउटा यस्तो शक्तिशाली शाश्वत नियम हो, जुन नियमले तपाईंको जीवनसत्तामा रोपिएको एउटा कारण (बीज) को एकपल्ट मात्र फल (परिणाम) दिएर समाप्त हुँदैन । अपितु यस नियमले तत्क्षण त्यस फल (परिणाम) लाई बीज (कारण) मा परिवर्तन गरी कारण→परिणाम→कारण→परिणाम वा बीज→फल→बीज→फल रूप एक सृङ्खला वा चक्र उत्पन्न गर्दै तपाईंको जीवनमा अनेक परिणाम दिँदै जान्छ । प्रतित्यसमुत्पाद नियमलाई कारण र कार्यको नियम, कर्मफलको नियम, जस्तो बीज रोप्यो त्यस्तै फल प्राप्त हुने नियम पनि भनिन्छ ।

प्रतित्यसमुत्पाद नियमको व्याख्या अध्याय चारमा गरिएकाले यस नियमको पुनः व्याख्या यहाँ गरिएको छैन । तल भगवान्ले धम्मपदका विभिन्न श्लोकमा उल्लेख गर्नुभएको प्रतित्यसमुत्पादको शाश्वत नियम वा जस्तो बीज रोप्यो त्यहीअनुरूपको फल प्रदान गर्ने नियमका केही उदाहरण राखिएका छन् ।

कुसो यथा दग्गहीतो, हत्थं एवानुकँतति ।
सामञ्ञं दुप्परामट्ठं, निरयाय् उपकङ्खति ।।३११।।

अर्थात् जसरी राम्रोसँग नसमाइएको कुशले हात काटिदिन्छ त्यसैगरी राम्ररी ग्रहण नगरिएको श्रामण्यले प्रतित्यसमुत्पाद नियमका कारण नरकतिर लैजान्छ ।

अलज्जिताये लज्जन्ति, लज्जिताये न लज्जरे ।
मिच्छाखिट्ठिसमादाना, सत्ता गच्छन्ति दुग्गतिं ।।३१६।।

अर्थात् जुन कुरामा लजाउनु पर्दैन त्यसमा लज्जा मान्ने र जुन कुरामा लाज मान्नुपर्छ त्यसमा लाज नमान्ने मिथ्या दृष्टिले भरिएका मानिसले बीजअनुरूप फल प्रदान गर्ने प्रतित्यसमुत्पाद नियमका कारण दुर्गति प्राप्ति गर्छन् ।

अभये भयदस्सिनो, भये चाभयदस्सिनो ।
मिच्छादिट्ठिसमादाना, सत्ता गच्छन्ति दुग्गतिं ।।३१७।।

अर्थात् जुन कुरामा डराउनु पर्दैन त्यसमा डर मान्ने र जुन कुरामा डर मान्नुपर्छ त्यसमा डर नमान्ने मिथ्या दृष्टिले भरिएका मानिसले बीजअनुरूप फल प्रदान गर्ने प्रतित्यसमुत्पाद नियमका कारण दुर्गति प्राप्त गर्छ ।

अवज्जे वज्जमतिनो, वज्जे चावज्जदस्सिनो ।
मिच्छादिट्ठिसमादाना, सत्ता गच्छन्ति दुग्गतिं ।।३१८।।

अर्थात् जुन कुरा दोषरहित छन् तिनमा दोष देख्ने बुद्धि भएका र जुन कुरामा दोष छन् तिनमा दोष भएको नदेख्ने मिथ्या दृष्टिले भरिएका मानिसले बीजअनुरूप फल प्रदान गर्ने प्रतित्यसमुत्पाद नियमका कारण दुर्गति प्राप्त गर्छन् ।

वज्जञ् च वज्जतो ञत्वा, अवज्जञ् च अवज्जतो ।
सम्मादिट्ठिसमादाना, सत्ता गच्छन्ति सुग्गतिं ।।३१९।।

अर्थात् वर्जनीय कार्यलाई दोषजस्तै वर्जित र दोषरहित अवर्जनीय कार्यलाई निर्दोष र ग्रहणीय हुन् भन्ने जानेर सम्यक् दृष्टि ग्रहण गर्ने मानिसले बीजअनुरूप फल प्रदान गर्ने प्रतित्यसमुत्पाद नियमका कारण सद्गति प्राप्त गर्छ ।

मधु’ वा मञ्ञति बालो, याव पापं न पच्चति ।
यदा च पच्चति पापं, अथ बालो दुक्खं निगच्छति ।।६९।।

अर्थात् पापकर्म परिपक्व भएर तिनको परिणाम नआउँदासम्म मूर्खले पाप कर्मलाई महजस्तै गुलियो ठान्छ । प्रतित्यसमुत्पाद नियमका कारण पापको नतिजा आउन÷देखिन थालेपछि त्यस्तो मूर्ख दुःखले सन्तप्त हुन्छ ।

पेमतो जायती सोको, प्रेमतो जायती भयं,
पेमतो विप्पमुत्तस्स, न्’अत्थि सोको कुतो भयं ।।२१३।।

अर्थात् प्रतित्यसमुत्पाद नियमका कारण माया÷प्रेमबाट शोक उत्पन्न हुन्छ, माया÷प्रेमबाट भय उत्पन्न हुन्छ । जो माया/प्रेमबाट विमुक्त छन् तिनलाई कुनै शोक हुँदैन अनि कहाँको डर ?।

रतया जायती, रतीया जायती भयं ।
रतिया विप्पमुत्तस्स, न्’अत्थि सोको कुतो भयं ।।२१४।।

अर्थात् प्रतित्यसमुत्पाद नियमका कारण रति/आशक्तिबाट शोक उत्पन्न हुन्छ, रति÷आशक्तिबाट भय उत्पन्न हुन्छ । जो रति/आशक्तिबाट विमुक्त छन् तिनलाई कुनै शोक हुँदैन अनि कहाँको डर ?

कामतो जायती सोको, कामतो जायती भयं ।
कामतो विप्पमुत्तस्स, न्’अत्थि सोको कुतो भयं ।।२१५।।

अर्थात् प्रतित्यसमुत्पाद नियमका कारण काम–वासनाबाट शोक उत्पन्न हुन्छ, काम–वासनाबाट भय उत्पन्न हुन्छ । जो काम–वासनाबाट विमुक्त छन् तिनलाई कुनै शोक हुँदैन अनि कहाँको डर ?

तण्हाय जायती सोको, तण्हाय जायती भयं ।
तण्हाय विप्पमुत्तस्स, न्’अत्थि सोको कुतो भयं ।।२१६।।

अर्थात् प्रतित्यसमुत्पाद नियमका कारण तिर्सनाबाट शोक उत्पन्न हुन्छ, तिर्सनाबाट भय उत्पन्न हुन्छ । जो तिर्सनाबाट विमुक्त छन् तिनलाई गुण प्रकटीकरण नियमका कारण कुनै शोक हुँदेन अनि कहाँको डर ?

अयसा व मलं समुट्ठितं, तदुट्ठाय तम् एव खादति ।
एवं अतिधोनचारिनं, सककम्मानि नउन्ति दुग्गतिं ।।२४०।।

अर्थात् प्रतित्यसमुत्पाद नियमका कारण जसरी खियाले फलामबाट उब्जेर फलामलाई नै खाइदिन्छ त्यसैगरी सदाचार उल्लङ्घन गर्ने व्यक्तिलाई आफँैबाट भएका कर्मले आफैँलाई खाई दुर्गतिमा पु¥याउँछ ।